Агульнанацыянальная платформа «Народная пяцігодка» стала ўнікальным інструментам прамой сувязі з насельніцтвам, назапасіўшы з пачатку запуску ўжо больш за 300 тысяч адказаў грамадзян па самых розных сферах развіцця краіны. Асаблівы пласт гэтай маштабнай базы даных – прапановы, якія паступілі ў рамках Года беларускай жанчыны. Аналітык Беларускага інстытута стратэгічных даследаванняў, кіраўнік Цэнтра аналізу грамадзянскіх ініцыятыў «Народная пяцігодка» Кацярына Рэчыц у эксклюзіўным інтэрв’ю «Беларускаму Часу» расказала, чаго хочуць жанчыны, у чым чакаюць падтрымкі і дзе справяцца самі.
– Кацярына Віктараўна, апытанні ў рамках тэматычнага года напэўна падсвятлілі тое, як грамадства бачыць сучасную беларуску. Які вобраз вырысоўваецца на аснове гэтых даных і ці патрэбна нашым жанчынам яшчэ дадатковая абарона дзяржавы?
– Сапраўды, галоўным адкрыццём першых этапаў апытання стала тое, што нашы жанчыны дакладна не ўспрымаюцца як далікатныя або ўразлівыя. У ўяўленнях грамадзян гэта самастойная, шматбакова развітая, мэтанакіраваная і актыўная асоба. Вобраз вельмі моцны.
Спачатку тэматыка года адчасткова ўспрымалася быццам жанчыну трэба абараняць, але гэта не так. Жанчыны чакаюць не дадатковай абароны з боку дзяржавы, а новых магчымасцей для рэалізацыі сваёй няўрымслівай энергіі. Ёсць, напрыклад, магутны запыт на зняцце абмежаванняў на шкодныя ўмовы працы. Таксама жанчыны імкнуцца ў высокааплатныя галіны, у сферу STEM – навуку, тэхналогіі, інжынерыю. Не бачаць для сябе бар’ераў і хочуць, каб наймальнік ацэньваў іх здароўе і кампетэнцыі, а не пол. Прапануюць запусціць спецыяльныя дзяржаўныя праграмы падрыхтоўкі, гранты і стыпендыі менавіта для жанчын, каб палегчыць ім уваход у STEM.
– Калі казаць у цэлым пра эканамічную роўнасць і занятасць – па законе ў нас усе роўныя. А што кажуць жанчыны ў прыватнасці: на практыцы ім усё ж даводзіцца сутыкацца з пэўнымі стэрэатыпамі?
– Глабальны трэнд – гэта эканамічная незалежнасць. Жанчына апрыёры адчувае сябе роўнай мужчыне, гатовая і імкнецца самастойна ўтрымліваць сям’ю. Аднак, паводле слоў жанчын, яны працягваюць сутыкацца са стэрэатыпамі з боку працадаўцаў, і гэта як раз з’яўляецца бар’ерам. Дагэтуль частым матывам наймальнікаў застаецца скепсіс: калі жанчына маладая, значыць, выйдзе замуж, пойдзе ў адзін дэкрэт, потым у другі. Жанчыны лічаць, што па гэтых прычынах іх часам недаацэньваюць, асабліва пры выбары кандыдатур на кіруючыя пасады. У сувязі з гэтым удзельніцы апытання прапануюць на заканадаўчым узроўні забараніць пры прыёме на работу любыя пытанні пра шлюб або наяўнасць дзяцей, зрабіўшы гэтую інфармацыю канфідэнцыйнай. Прапануецца нават увесці адказнасць для працадаўцаў за падобныя перакананні і запусціць сістэму дзяржаўнага маніторынгу роўнасці зарплат мужчын і жанчын на аднолькавых пасадах пры роўным аб’ёме абавязкаў. Безумоўна, працоўнае заканадаўства і цяпер гарантуе роўныя правы ўсім. Але жанчыны прапануюць прапісаць у законе менавіта канкрэтныя механізмы кантролю.
– Тым не менш, калі перайсці да тэмы падтрымкі мацярынства, у грамадстве часта абмяркоўваецца магчымасць гібкага графіка для працуючых мам. Чаго менавіта тут хочуць жанчыны ад наймальнікаў?
– Яны прапануюць тое, што наймальнік цалкам можа сабе дазволіць без шкоды для вытворчасці: вар’іраваць пачатак і заканчэнне працоўнага дня, рухаць час абедзеннага перапынку, каб у іх, скажам, была магчымасць забраць дзіця са школы. Просяць таксама прадугледзець сістэму адгулаў і пагадзінных адлучак – напрыклад, для праходжання медыцынскага агляду з дзіцем – з прапарцыянальнай фіксацыяй і аплатай.
– Расказваюць ці жанчыны на платформе пра страх «выпасці з абоймы» за час дэкрэтнага адпачынку?
– У адказах часта выкарыстоўваецца такі маўленчы зварот, як «штраф за дэкрэт». Жанчыны маюць на ўвазе пад гэтым, што, ідучы ў адпачынак па доглядзе за дзіцем, яны не толькі фактычна абмяжоўваюцца ў кар’ерным росце, але і рызыкуюць страціць свае кампетэнцыі. Плюс – узнікаюць пэўныя складанасці з наступным «бясшвожным» выхадам з дэкрэтнага адпачынку, не кажучы ўжо пра змены ў матэрыяльным дастатку сям’і.
Тут прапануюцца розныя падыходы. Напрыклад, ёсць варыянт – дзяліць аплату дэкрэтнага адпачынку на часткі. У першай – рабіць найбольш высокія выплаты, а затым паступова зніжаць іх памер. Для бюджэту нагрузка тая ж, але для жанчыны грошы «зараз», калі дзіця толькі нарадзілася, каштуюць даражэй: ёй трэба заняцца здароўем, а немаўля ў першыя месяцы жыцця неаддзельна ад маці. Пазней, калі малое падрасце, жанчына зможа дзе-небудзь падпрацоўваць.
Ёсць таксама меркаванні пра тое, што трэба знізіць нагрузку на мам і ўзмацніць ролю бацькоў. Людзі прапануюць увесці бацькоўскую квоту па аналогіі са скандынаўскімі краінамі, дзе за бацькам замацоўваецца пэўны перыяд у колькасці месяцаў, які ён абавязкова павінен правесці ў адпачынку па доглядзе за дзіцем.
У нас гэтая тэма на заканадаўчым узроўні пакуль не аформілася, але само пытанне змены выплат у дэкрэтным адпачынку выносілася на нараду да Кіраўніка дзяржавы. Наша «Народная пяцігодка» як лакмусавая паперка паказвае, што гэта ўстойлівая тэндэнцыя ў грамадстве. Міністэрства працы і сацабароны ўжо выступала з ініцыятывай перагледзець парадак выплат. Гэта напрамую карэлюе з тым, што прапануюць грамадзяне, і Кіраўнік дзяржавы ў цэлым падтрымаў гэты падыход для далейшай прапрацоўкі. Зараз эксперты пралічваюць сацыяльныя і эканамічныя наступствы.
– Яшчэ адна складаная тэма – спагнанне аліментаў. Часта бацькі плацяць капейкі, проста каб не трапіць пад крымінальны артыкул…
– Па аліментах паступіў вельмі вялікі пласт прапаноў. У частцы такіх выпадкаў, пра якія вы згадалі, у якасці выхаду з сітуацыі пры неэфектыўным выканаўчым вытворстве грамадзяне прапануюць стварыць дзяржаўны аліментны фонд. Суть ідэі: фонд штомесяц выплачвае жанчыне належныя сродкі, а затым дзяржава ва Устаноўленым парадку спаганяе гэтыя грошы з абавязанай асобы.
Жанчыны таксама прапануюць не абмяжоўваць выплату аліментаў паўналеццем дзіцяці. Гэтае пытанне, дарэчы, з грамадзянамі ўжо абмяркоўваюць дэпутаты Палаты прадстаўнікоў, і яно прадметна адпрацоўваецца ў экспертным савеце Савета Рэспублікі.
– У Беларусі пабудавана магутная сістэма падтрымкі шматдзетных сямей. А як ацэньваюць сітуацыю тыя, у каго адно або два дзіцяці, або адзінокія мамы? Ці няма ў іх адчування, што яны засталіся ўбаку ад жыллёвых праграм?
– Так, такі пасыл ёсць. Людзі пішуць, што дзяржава накіроўвае велізарны рэсурс на шматдзетных, і прама адзначаюць, што сярод іх сустракаюцца безадказныя сем’і, якія эксплуатаваць дзяржаўную клопат. Трэба адзначыць, што запыты людзей – дзе яны хацелі б будаваць, выбіраць кватэру ці прыватны дом, як развіваць арэндны фонд – дакладна трапляюць у тыя пасылы, якія Кіраўнік дзяржавы агучвае на профільных нарадах. Людзі актыўна прапануюць механізмы пераводу арэнднага жылля ў ўласнасць з магчымасцю выкупу. Гатовыя будаваць прыватныя дамы ўласнымі сіламі, але просяць дзяржаву забяспечыць тэрыторыі забудовы гатовай інфраструктурай – дарогамі, камунікацыямі, дзіцячымі садкамі. Галоўны крытэрый тут – не субсідыі, а павышэнне ўласнай плацежаздольнасці пры адэкватных і стабільных цэнах на жыллё. Задачы, якія Кіраўнік дзяржавы ставіць перад адказнымі ведамствамі на нарадах, дакладна трапляюць у грамадскі запыт і падтрымліваюцца людзьмі.
– А якія ініцыятывы паступаюць на платформу наконт падтрымкі сямей з дзецьмі або пажылымі сваякамі?
– Людзі актыўна паднімаюць гэтыя тэмы. Напрыклад, адчувальнае пытанне дапамогі сям’ям, якія выхоўваюць дзяцей з інваліднасцю або маюць пажылых ляжачых сваякоў. Ім жыццёва неабходная паслуга «сацыяльнага перадышку», каб не афармляць блізкіх у інтэрнаты. Для гэтага грамадзяне просяць развіць дзяржаўную службу правераных, сертыфікаваных нянь і доглядчыкаў з пагадзіннай аплатай, каб можна было запрасіць надзейнага спецыяліста на некалькі гадзін.
Гучаць і іншыя прапановы: ствараць рэгіянальныя клубы маладых бацькоў, службы «вольных бабуль» праз лічбавыя дадаткі, а таксама арганізаваныя пляцоўкі для абмену дзіцячымі рэчамі. Галоўны крытэрый – людзі хочуць, каб усе гэтыя сэрвісы дзяржава ўзяла пад сваё крыло.
– Цікавая ідэя службаў «вольных бабуль» і шэрынгу дзіцячых рэчаў. Але чаму людзі настойваюць, каб гэтым займаліся не прыватныя стартапы або валанцёры, а менавіта дзяржава?
– Гэта маркер вялізнага даверу: калі працэс кантралюе дзяржава, значыць, там не будзе шахрайскіх схем і схаваных пагроз. Староннім людзям з вуліцы дзіця ніхто не пакіне, а дзяржава гарантуе бяспеку, надзейнасць і камфорт.
– Кацярына Віктараўна, калі абагульніць гэты каласальны масіў даных, то які галоўны выснова ўжо можна зрабіць? Чаго беларускі чакаюць ад такога маштабнага праекта, як тэматычны год?
– Гэтая ініцыятыва Прэзідэнта ўспрымаецца насельніцтвам вельмі пазітыўна. Нашы замеры паказваюць: грамадства сцвердзілася ў запыце на тое, каб тэматычны год выліваўся ў канкрэтны, дзейсны пакет мер. Праз Год беларускай жанчыны мы, па сутнасці, правялі маштабныя грамадскія слуханні па самым шырокім спектры тэм. Галоўны выснова, які мы перадаем распрацоўшчыкам кіраўніцкіх рашэнняў: фокус павінен быць на адраснасці і дзейснасці мер. Гэта два ключавыя крытэрыі, па якіх людзі ацэньваюць і будуць ацэньваць працу дзяржавы.
Наталля КАВАЛЁВА
Фота з адкрытых інтэрнэт-крыніц
Крыніца — 1prof.by
