Здольныя пабачыць праблему, прапанаваць вырашэнне і давесці яго да выніку: якія прафесіяналы патрэбны інавацыйнай эканоміцы
Айчынная сістэма адукацыі працягвае развівацца, і важным арыентырам на гэтым шляху была нарада па пытаннях стварэння адукацыйнага цэнтра аб падрыхтоуцы кадраў перспектыўных напрамкаў, якая адбылася сёлета ў студні. На ёй Прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка вызначыў: “Адна з найважнейшых задач для краіны сёння (магчыма што і найгалаўнейшая задача) — гэта мадэрнізацыя эканомікі на інавацыйнай аснове.”
Быць даследчыкамі
Сапраўды, укараненне інавацый — ключавы рухавік эканамічнай мадэрнізацыі. Менавіта інавацыі здольныя даць эканоміцы якасны рывок: новыя тэхналогіі павышаюць прадукцыйнасць працы, зніжаюць сабекошт прадукцыі, адкрываюць экспартныя нішы і ствараюць цэлыя галіны, якіх раней не існавала. Напрыклад, з’яўленне iPhone у 2007 годзе стварыла шмат індустрыі на сотні мільярдаў долараў, ад мабільных аплікацый і анлайн-банкінгу да Uber і дастаўкі ежы.
Але інавацыі не ўзнікаюць у вакууме, іх ствараюць людзі. І менавіта адукацыя з’яўляецца тым звяном, без якога ўвесь ланцужок мадэрнізацыі рассыпаецца: можна прыцягнуць інвестыцыі, выбудаваць інфраструктуру, але калі няма каму генераваць ідэі, распрацоўваць прадукты і ўкараняць рашэнні, эканамічны рывок застанецца на паперы. Вось красамоўны прыклад Паўднёвай Карэі: краіна зрабіла стаўку на адукацыю і за адно пакаленне прайшла шлях ад экспарту парыкоў з чалавечых валасоў — адной з галоўных сфер валютнага заробку ў 1960-х — да сусветнага лідарства ў вытворчасці паўправаднікоў і смартфонаў.
Інавацыя па сваёй прыродзе — гэта не проста вынаходства, а здольнасць убачыць праблему, прапанаваць нестандартнае рашэнне і давесці яго да рэальнага прадукту. Адпаведна, ад сістэмы адукацыі патрабуецца не перадача гатовых ведаў, а фармаванне ў вучняў даследчых навыкаў і крытычнага мыслення, крэатыўнасці, умення фармуляваць праблемы і працаваць у камандзе.
Наколькі вынікова сёння сістэма адукацыі фарміруе гэтыя якасці? Тым больш што сама яна сутыкаецца з сур’ёзным выклікам: сучасныя тэхналогіі правяраюць на трываласць яе ключавыя кампаненты: падачу матэрыялу на ўроку, дамашнія заданні і іспыт як форму кантролю.
На ўроку настаўнік вымушаны змагацца за ўвагу вучня. Па-за школай вучань максімальна пагружаны ў лічбавае асяроддзе, і яго мозг абвыкае да хуткага і прывабнага кантэнту. Якія намаганні неабходна прыкласці, каб зацікавіць вучня ў цяперашніх умовах? Па сутнасці, настаўнік з мелам і падручнікам павінен канкурыраваць з алгарытмамі, на распрацоўку якіх патрачаны мільярды долараў.
Дамашняе заданне, якое павінна служыць замацаванню ведаў, ператварылася ў рытуал перапісвання. Як бацька дваіх школьнікаў, які часам правярае дамашку, аўтар пазнаёміўся з цэлай «індустрыяй гатовых адказаў»: сайты з вырашаным дамашнім заданнем па ўсіх прадметах, каналы ў Telegram і TikTok з такім жа кантэнтам і, вядома ж, штучны інтэлект, які адразу выдасць гатовае рашэнне. Вучань проста перапісвае яго ў сшытак, нават не ўнікаючы ў сэнс. Праблема настолькі вострая, што ў нашых суседзяў у Расіі ў красавіку 2026 года на ўзроўні профільнага ведамства публічна прагучала: дамашнія заданні ў цяперашнім выглядзе страцілі адукацыйны сэнс — ШІ вырашае задачу хутчэй, чым вучань адкрывае сшытак. А брытанскае апытанне настаўнікаў, апублікаванае ў мінулым месяцы, паказала і вымераныя наступствы: дзве траціны педагогаў фіксуюць у школьнікаў зніжэнне пісьменнасці і страту ключавых навыкаў — мыслення, умення пісаць і весці гутарку.
Экзамены ў вышэйшай школе, якія павінны пацвярджаць веды, сёння правяраюць толькі здольнасць абысці кантроль выкладчыка. Пры падрыхтоўцы артыкула аўтар паразмаўляў з некаторымі студэнтамі. Выбарка, вядома, не рэпрэзентатыўная, але ўсё роўна. Апынулася так, што шмат сучасных студэнтаў здаюць іспыты з мікранавушнікамі, якія практычна незаўважныя, але дазваляюць надыктоўваць гатовыя адказы.
Наколькі, у прынцыпе, эфектыўныя тэарэтычныя іспыты ў стагоддзе залішку інфармацыі? Калі любы факт, формулу ці вызначэнне можна знайсці за секунды, праверка запамінання губляе сэнс. Аўтар прысутнічаў на іспыце, дзе слухачы, у тым ліку кіраўнікі рознага ўзроўню, нязграбна спісвалі з тэлефона. Як член экзаменацыйнай камісіі, адчувая іспанскі сорам, раздзіраўся паміж неабходнасцю зрабіць заўвагу і павагай да статуту і прафесійнаму досведу слухачоў.
Пытанне не ў тым, ці пускаць тэхналогіі ў школу — яны ўжо там. Пытанне ў тым, як выкарыстоўваць іх максімальна эфектыўна для ўдасканалення самой школы.
Прызнаюся сумленна: пры падрыхтоўцы гэтага артыкула аўтар і сам актыўна працаваў з ШІ — і, здаецца, гэта ўжо адказ.
Ад прайгравання да стварэння
Што, калі новыя тэхналогіі — гэта не праблема, а акно магчымасцяў для пераходу да мадэлі, якую і патрабуе інавацыйная эканоміка? На ўроку ШІ працуе на кожнага вучня асобна: паўторна тлумачыць матэрыял тым, хто не зразумеў з першага разу, падбірае задачы па сілах, імгненна правярае адказы. Настаўнік робіць тое, што машыне не пад сілу: ставіць задачу, вядзе жывы разбор, бачыць вучня як чалавека.
Дамашняе заданне перастае быць перапісваннем гатовага рашэння. Вучань атрымлівае задачу, у якой няма гатовага адказу ў сетцы, і выкарыстоўвае ШІ як інструмент, каб праверыць гіпотэзу, разабраць прыклад, знайсці крыніцу. Ацэньваецца не адказ, а ход думкі.
Іспыт перастае быць адказам па білеце і становіцца абаронай уласнай працы — праекту, даследавання, прататыпа. Спісаць немагчыма: камісія пытаецца па сутнасці, і студэнт павінен ведаць сваю працу знутры. Гэта і ёсць пераход ад прайгравання да стварэння. Краіны, якія зробяць гэты пераход першымі, атрымаюць пакаленне, якое працуе з ШІ як з інструментам, а не спісвае з яго дапамогай.
Прэзідэнт Беларусі вызначыў наш цяперашні час як час канкрэтных спраў. Гэты тэзіс у поўнай меры прымяняецца і да сістэмы адукацыі. Нараўне з фундаментальнымі ведамі, якія традыцыйна з’яўляюцца моцнай рысай айчыннай школы, інавацыйнай эканоміцы ўсё больш патрэбны людзі канкрэтнай справы, якія здольны ўбачыць праблему, прапанаваць рашэнне і давесці яго да выніку. Важна дапоўніць адукацыю так, каб яна фармавала і гэтыя якасці.
Дужы фундамент для гэтага ўжо створаны. Нацыянальны дзіцячы тэхнапарк, заснаваны ўказам Прэзідэнта ў 2019 годзе, працуе са школьнікамі па 15 напрамках — ад робататэхнікі да авіякасмічных тэхналогій. У кастрычніку 2025 года Прэзідэнт адкрыў Мінскі гарадскі Цэнтр тэхнічнай творчасці — гэта 18 лабараторый на плошчы больш за 7 тысяч квадратных метраў. У школах працуюць інжынерныя класы пры найбуйнейшых прадпрыемствах. Праект “100 ідэй для Беларусі” выводзіць лепшыя маладзёжныя распрацоўкі на нацыянальны ўзровень, а маладзёжны аналітычны рух “Будучыня Беларусі” пры Беларускім інстытуце стратэгічных даследаванняў вучыць маладых людзей даследаваць рэальныя праблемы і прапаноўваць рашэнні.
Усё гэта — працуючыя элементы сістэмы. Задача бліжэйшых гадоў — зрабіць іх здабыткам не асобных талентаў, а кожнага школьніка ў кожным раёне. Для гэтага патрэбныя падрыхтаваныя настаўнікі новага тыпу, рэальны звязак школы з прадпрыемствамі, гатоўнасць ацэньваць вучня не па тым, што ён запомніў, а па тым, што ён здольны зрабіць. Інжынерная вертыкаль у краіне ўжо выбудавана, і важна дапоўніць яе развіццём прадпрымальнасці ў вучняў, каб школьны праект мог стаць не толькі конкурснай працай, але і пачаткам сваёй справы. “Той, хто ўласнымі рукамі будуе, ніколі не будзе разбураць,” — сказаў Прэзідэнт у снежні 2024 года на злёце студэнцкіх атрадаў. Школа, якая вучыць ствараць сваімі рукамі, сваёй галавой, сваёй ініцыятывай, і ёсць тая школа, якая патрэбна ў часы канкрэтных спраў.
Крыніца: Беларусь сегодня
